Elbląg to jedno z niewielu miast w Polsce, gdzie sztuka awangardowa nie zamyka się w murach galerii, ale żyje na ulicach, placach i w parkach. Formy Przestrzenne – abstrakcyjne metalowe rzeźby rozrzucone po całym mieście – stanowią unikalną galerię sztuki pod gołym niebem i są jedną z najbardziej charakterystycznych atrakcji Elbląga. Jeśli planujesz wizytę w mieście, koniecznie wyrusz na spacer śladami tych niezwykłych dzieł!
Biennale Form Przestrzennych – Jak Wszystko Się Zaczęło
Historia elbląskich Form Przestrzennych rozpoczyna się w 1965 roku, kiedy to odbył się I Biennale Form Przestrzennych – pionierskie przedsięwzięcie artystyczne łączące sztukę z przemysłem. Pomysłodawcą tej niezwykłej imprezy był Gerard Kwiatkowski (Gerard Blum Kwiatkowski), artysta, animator kultury i twórca działającej przy Zakładach Mechanicznych „Zamech” słynnej Galerii EL. To było największe w skali polskiej, a być może i europejskiej, doświadczenie wiążące sztukę z przemysłem – bezprecedensowy eksperyment organizacyjny, którego ważnym aspektem było włączenie powstających w zakładowych halach przemysłowych rzeźb w przestrzeń miejską.
Biennale miało miejsce cyklicznie w latach 1965-1973 i doczekało się pięciu edycji, które różniły się formułą (tylko dwie pierwsze realizowały tytułowe formy przestrzenne). Zakłady Mechaniczne Zamech pełniły rolę sponsora i mecenasa sztuki – zapewniały artystom materiały oraz pomoc techniczną w wykonaniu zaprojektowanych form. W zamian artyści tworzyli metalowe rzeźby i przekazywali je miastu. Prace miały być wykonane w halach fabrycznych z pomocą pracujących w czynie społecznym robotników – to realizacja konstruktywistycznej idei łączności środowiska artystycznego z robotniczym, nawiązująca do tradycji Pierwszej Awangardy z jej postulatem społecznego i powszechnego udziału w tworzeniu.
Wspólna Praca Artystów i Robotników
I Biennale Form Przestrzennych otwarto 23 lipca 1965 roku. Wzięło w nim udział 50 zaproszonych artystów – większość stanowili malarze oraz kilku zagranicznych stypendystów. Wśród uczestników znaleźli się wybitni przedstawiciele polskiej awangardy, m.in. Magdalena Abakanowicz, Zbigniew Dłubak, Zbigniew Gostomski, Henryk Morel, Jerzy Jarnuszkiewicz, Edward Krasiński, Henryk Stażewski czy Julian Boss-Gosławski. Artyści pracowali wspólnie z robotnikami i inżynierami Zamechu, którzy często stawali się współtwórcami realizacji. Gotowe projekty w konfrontacji z możliwościami technicznymi i problemami konstrukcyjnymi bywały weryfikowane i zmieniane – autorstwo rzeźb w pewnym sensie było wspólne. Tak między innymi stało się z formą Edwarda Krasińskiego, która złamała się podczas montażu, czy pracą Jerzego Jarnuszkiewicza, który zaprojektował rzeźbę pozbawioną cech statyki i wymagającą dodania stalowych odciągów.
Prace nad formami posuwały się wolno – dużą część czasu, jak zgodnie relacjonują uczestnicy i obserwatorzy, poświęcano dyskusjom o sztuce w piwnicach Galerii EL. W efekcie, w dniu oficjalnego zakończenia Biennale (22 sierpnia 1965), nawet połowa rzeźb nie została zrealizowana. Większość form zatem została ukończona i ustawiona na terenie miasta przez Gerarda Kwiatkowskiego i pracowników Zamechu już po oficjalnym zakończeniu Biennale – we wrześniu 1965 roku. W kilku przypadkach artyści przyjeżdżali po zakończeniu pleneru, by dokończyć swoją pracę.
Filozofia Sztuki w Przestrzeni
Jednym z kluczowych problemów teoretycznych, jakie podjęło I Biennale, była organizacja przestrzeni. Za koncepcjami sztuki w przestrzeni stała para artystów, która miała za sobą doświadczenia radzieckiego konstruktywizmu – Katarzyna Kobro i Władysław Strzemiński. Postulowali oni zerwanie z myśleniem o rzeźbie w kategoriach bryły i potraktowanie zewnętrznego kontekstu rzeźby jako jej integralnego czynnika. Rzeźba miała być organiczną częścią całości przestrzeni – artysta musiał tak rozszerzyć swoje zainteresowania, by włączać przestrzeń miasta w obręb dzieła, traktować ją jako materiał tak samo istotny, jak metal, z którego wykonano samą rzeźbę.
Dla zaplecza ideowego Biennale ważną rolę odgrywały także koncepcje Oskara Hansena i postulaty Juliana Przybosia, które akcentowały możliwość kształtowania świadomości społecznej poprzez właściwe ukształtowanie otoczenia. Zgodnie z tym, artysta nie może być tylko wytwórcą przedmiotów artystycznych, ale przede wszystkim inicjatorem procesu kształtowania masowej wyobraźni, swoistym inżynierem społecznym.
Najciekawsze Formy Przestrzenne – Co Warto Zobaczyć?
W sumie od 1965 do 1986 roku powstało 51 form przestrzennych – abstrakcyjnych rzeźb z metalu, które stały się dla elblążan naturalnym elementem miejskiego pejzażu. Oto kilka najciekawszych realizacji, które koniecznie musisz zobaczyć podczas wizyty w Elblągu:
Forma Juliana Bossa-Gosławskiego – rzeźba w formie czwórliścia, z którego wnętrza wyrastają ostro zakończone pionowe elementy. Forma wysokości 12,5 m (najwyższa z elbląskich realizacji!) powstała w 1965 roku nieopodal ulicy Stary Rynek i robi ogromne wrażenie swoją monumentalnością.
Forma Henryka Stażewskiego – 4,5-metrowej wysokości rzeźba powstała w 1965 roku na skwerze pomiędzy Placem Słowiańskim a Starym Miastem. Składa się z cienkich płytek w kształcie kwadratu o wklęsłych bokach przymocowanych na prętach do wznoszącej się po łuku pionowej ściany. Zobacz lokalizację na mapie
Forma Edwarda Krasińskiego – zwężająca się ku szczytowi rura z rozerwanym okręgiem na szczycie to 7-metrowej wysokości forma zrealizowana w 1965 roku w południowo-zachodniej części dziedzińca Galerii EL. Zobacz lokalizację na mapie
Forma Jerzego Lengiewicza – 9-metrowa kompozycja z charakterystycznymi „antenami nasłuchowymi” pierwotnie ustawiona w pobliżu dzisiejszego gmachu Urzędu Miejskiego. W latach 80. została przeniesiona do Parku Kajki. Zobacz lokalizację na mapie
Forma Adama Marczyńskiego – 7-metrowej wysokości kompozycja kinetyczna w Parku Kajki składa się z prostokątnych kasetonów, do których przymocowane zostały poruszane siłą wiatru klapy – żywa, zmieniająca się rzeźba! Zobacz lokalizację na mapie
Forma Krystyna Zielińskiego – rzeźba z 1965 roku w formie okręgu złożonego z rur przeciętych wzdłuż. 3-metrowej wysokości forma zlokalizowana jest na skrzyżowaniu ulic Giermków i Szkolnej. Zobacz lokalizację na mapie
Forma Gerarda Bluma Kwiatkowskiego – kompozycja o wymiarach 2 x 4 x 3 m, składająca się z wielu połączonych ze sobą ostrosłupów, autorstwa samego inicjatora całego przedsięwzięcia. Zobacz lokalizację na mapie
Forma Jerzego Krechowicza – 3,5-metrowa rzeźba z 1965 roku ustawiona obok bramy wjazdowej na dziedziniec Galerii EL, będąca jedyną realizacją podczas I Biennale łączącą elementy metalowe i drewniane. Zobacz lokalizację na mapie
Międzynarodowe Uznanie
Rozmach i zasięg realizacji zyskał odbicie w zainteresowaniu mediów – na łamach najważniejszych pism kulturalno-artystycznych w kraju relacjonowano szczegółowo przebieg imprezy. 26 listopada 1965 roku w Muzeum Narodowym w Warszawie z inicjatywy jego dyrektora, prof. Stanisława Lorentza, zorganizowano wystawę makiet i modeli dzieł powstałych podczas I Biennale. Rangę wystawy podnosiła też uroczystość oficjalnego podpisania porozumienia pomiędzy Muzeum Narodowym a Zakładami Mechanicznymi Zamech, Miastem Elbląg oraz Galerią EL o otoczeniu przez Muzeum patronatem elbląskich instytucji.
Znaczenie eksperymentu łączącego pracę artysty z mecenatem Zakładów Mechanicznych Zamech, udział wybitnych twórców i zainteresowanie krytyki artystycznej, a także międzynarodowe wyróżnienia UNESCO oraz The Cultural Resources Commission spowodowały, że dokonania Galerii EL na stałe włączono w perspektywę badań historyczno-artystycznych. Bez uwzględnienia roli, jaką odegrała elbląska placówka w kształtowaniu dyskursu na temat obecności sztuki w przestrzeni miejskiej, nie sposób dziś choćby zarysować historii nowego języka w rzeźbie w sztuce polskiej II połowy XX wieku.
Jak Zwiedzać Formy Przestrzenne?
Formy Przestrzenne rozrzucone są po całym Elblągu – od Starego Miasta, przez Park Kajki, po różne skrzyżowania i place. To sprawia, że zwiedzanie miasta zamienia się w fascynującą grę terenową i prawdziwą przygodę artystyczną! Możesz organizować własną wyprawę szlakiem rzeźb, odkrywając kolejne dzieła podczas spacerów po mieście. Wiele form znajduje się w pobliżu innych atrakcji turystycznych, więc łatwo połączyć zwiedzanie.
Najlepsze miejsce na start: Zacznij od Galerii EL, gdzie zobaczysz kilka form na dziedzińcu i dowiesz się więcej o historii Biennale. Galeria znajduje się przy ul. Kuśnierskiej na Starym Mieście.
Polecane trasy:
Okolice al. Tysiąclecia – forma Jarnuszkiewicza
Stare Miasto – formy Bossa-Gosławskiego, Stażewskiego, Krasińskiego
Park Kajki – formy Lengiewicza i Marczyńskiego (kinetyczna!)
Podsumowanie
Formy Przestrzenne w Elblągu to absolutnie unikalna atrakcja, która wyróżnia miasto na mapie kulturalnej Polski. To dowód na to, że awangardowa sztuka może być dostępna dla wszystkich i funkcjonować poza białymi ścianami galerii. Spacer śladami metalowych rzeźb to fascynująca podróż przez historię polskiej sztuki współczesnej i niepowtarzalne doświadczenie estetyczne.
Więcej informacji o formach przestrzennych znajdziesz na stronie Galerii EL
